Survivor: Reality Showlarda Benliğin Sunumu

Survivor'un adı doğaya karşı dayanmayı vaat ediyor, kelime anlamı hayatta kalmak. Hal böyle olunca ıssız bir yerde, aç ve yorgunken bedenin sınırında ne kadar kalınabileceği akla geliyor. Parkurlar, yağmur altındaki kamp, kilo kayıpları, sakatlıklar da tabloda uygun yerlerini alıyorlar ama temelde bakınca yarışmadan kimin ayrılacağına bunların hiçbiri karar vermiyor. Türkiye'deki formatta dönem dönem minik değişiklikler olsa da eleme iki aşamada gerçekleşiyor. Önce adadaki takım oy kullanıp bir ismi eleme potasına yazıyor. Sonra karar çıkıyor, seyirci SMS ya da internet üzerinden adaylara oy gönderiyor ve en az oyu alan eleniyor. Bu durum yarışmayı fiziksel bir sınav olmaktan çıkarıyor çünkü bu şartları sağlamayan bir adayın da kalması tercih edilebilir. Hiç kazanamayan, takımına yük olduğu açıkça konuşulan, kendisi de bunu kabul eden birinin haftalarca oyla tutulduğu oluyor. Bazıları o kişiyi samimi buluyor, kimileri zor bir geçmişi olduğu halde bunu öne sürmemesine değer veriyor, kimileri takım içinde haksız yere hedef gösterildiğini düşünüp araya giriyor.

Survivor'da aynı anda iki değerlendirme rejimi işliyor, bunlardan ilki sporvari ve sayı kazanmayla alakalı. Parkur süresi, kazanılan oyun sayısı, dokunulmazlık, takımın haftalık galibiyet dengesi gibi değişkenleri bünyesinde barındırıyor. Bu rejimin bütün ölçütleri kamuya açık, sayısal ve karşılaştırılabilir. İkincisi ise daha ilişkisel. Bu rejim herhangi bir ölçü birimine sahip değil. Bir yarışmacının iyi olup olmadığı burada parkur performansı yerine kendisini nasıl lanse ettiği ile belirleniyor. Yarışmacı dürüst mü, kibirli mi, yorulduğunda kimin işini üstleniyor, kaybettiğinde ne diyor? İlk bakışta birincisi asıl yarışma, ikincisi ise etrafında biriken kişisel faktörler gibi gözükse de sportif rejimin tek somut yetkisi muafiyet vermek. Dokunulmazlık kazanan yarışmacı o hafta potaya girmiyor. Yani performans rejimi negatif bir güç, dışlar ama içeride tutma kararını vermez. Kimin kalacağına dair olumlu karar tümüyle ikinci rejimin elinde. Survivor'ın Türkiye'deki işleyişini bu çerçeveye koyduğumuzda seyircinin tutma gerekçeleri düzensiz bir sempati listesi olmaktan çıkıyor. Samimi bulunmak karakter hakkında bir hüküm evet ama zor bir geçmişi olduğu halde onu öne sürmemek ölçülülük göstergesi olabilir örneğin. Takım içinde haksız yere hedef gösterildiğinin düşünülmesi ise doğrudan bir adalet yargısı. Aynı seyirci, aynı yarışmacının parkurda berbat olduğunu gayet iyi biliyor ve buna rağmen oy veriyor. Bu yapı kaygan zeminli bir dinamik üretiyor, yarışmacı ada içinde takıma yararlı görünmek zorundayken potaya bir şekilde girdikten sonra kurtulmak için dışarıdaki gözde başka bir şey uyandırması gerekiyor. İki hedef her zaman çatışmıyor ama sık sık farklı davranışlar gerektiriyor. Takım içinde ittifak kurmak, pazarlık yapmak, oy yönlendirmek adada rasyonel algılanabilirken ekranda ise kulis olarak görünüyor ve tam da seyircinin istemediği şeye dönüşüyor.

Tabii parkurun önemini sıfırlamıyorum, eğer parkur gerçekten önemsiz olsaydı yarışma onsuz da yapılabilirdi çünkü kamera, ada, aç insanlar ve haftalık oylama yeterdi. Oysa oyunlar programın merkezinde duruyor ve yayın süresinin büyük kısmını kaplıyor. Öyleyse soru şu, hükmü vermeyen bir şey neden bu kadar yer tutuyor? Hill (2005), realite yarışmalarında seyircinin asıl uğraşının sunulan benlikle gerçek benliği birbirinden ayırmak olduğunu söylüyor, insanlar yarışmacıların kamera önünde rol yaptığını baştan varsayıyor, ilgilerini çeken şey de rolün çatladığı anlar oluyor. Corner (2002) da bu süreci adlandırmış ve gerçek benliğin sunulan benliğin altından görünür hale geldiğini, bunun olabilmesi için de dışarıdan gelen bir basınç ve grup dinamiği gerektiğini söylüyor. Sıradanlık ve rutin de bu sürecin inandırıcılığı için şart çünkü insanın kendini ele vermesi ancak gündelik akış içinde olursa güvenilir görünüyor. Bu, parkurun işlevini açıklıyor. Oyunlar bir basınç aygıtı olarak güçlü. Yorgunluk, açlık, uykusuzluk, tekrar tekrar kaybetmek gibi faktörler yarışmacının kendini yönetme kapasitesini aşındırıyor. Sürekli izlendiğini bilen bir insanın rolünü sürdürmesi ile üç hafta aç kalıp sekiz oyun üst üste kaybettikten sonra sürdürmesi farklı mekanizmalar.

Bu ayrımın keskinleşebileceği bir nokta var. Goffman’a (2014) göre insanın kendini ifade etmesi iki farklı faaliyet içeriyor. İlki verdiği izlenim (expression given) ve ikincisi yaydığı izlenim (expression given off). Verdiği izlenim, söylenilen sözler, kullanılan simgeleri içerirken yaydığı izlenim gözlemcinin sizin hakkınızda bulgu elde etmek için değerlendirdiği çok çeşitli davranışları kapsıyor, buradaki varsayım o davranışın başka bir nedenle yapıldığı. Seyirci olarak güvenilen kanal ise çoğunlukla ikincisi oluyor çünkü bir yarışmacının anlattıklarından ziyade aksiyonlarına bakılıyor. Elimizde tam bilgi olmadığında görünüşlere yaslanırız, üstelik erişemediğimiz gerçeklikle ne kadar ilgilenirsek görünüşlere o kadar çok dikkat kesiliriz. Türkiye'deki formatta sistem yarışmacıyı birinci kanalı kullanmaya da itiyor. Aslama ve Pantti (2006), izleyicinin oy kullandığı yarışmalarda monologun bir satış konuşmasına dönüştüğünü söylüyor. Sebebi de orada kalmak tabii, kamera karşısına geçip kendini en yetkin, en hak eden, en kalması gereken kişi olarak sunuyor. Zor bir hikâyesi olan yarışmacının durumu burada daha belirgin oluyor çünkü hikâye anlatılmak zorunda. Eğer anlatılmazsa seyirci onu bilemez. Ama anlatıldığı anda eğer başka bir konu konuşulurken kendiliğinden dökülmüş gibi görünüyorsa yayılan izlenim sayılıyor, eleme gecesinden hemen önce kameraya bakılarak söylenmişse verilen izlenime dönüşüyor ve strateji olarak algılanıyor. Buradan iki farklı hayatta kalma yolu çıkıyor ve ikisi de Hill'in (2005) örneklerinde görünüyor. Birincisi, hiç oynamamayı oynamak, Big Brother'ın 2000'deki İngiltere kazananı sunulan benlikle gerçek benliği dengede tutmuş, sevilir olmuş ama dikkat çekmeye çalışmamış. İkincisi de oynadığını açıkça kabul etmek, ABD Survivor'ının ilk kazananı yarışmayı yönettiğini hem rakiplerine hem seyirciye sürekli hatırlatmış ve tam da bu yüzden kendisi olarak yani hesapçı ve acımasız bir hayatta kalan olarak inandırıcı bulunmuş. İkinci strateji ilkinden daha ilginç çünkü paradoksu tersine çeviriyor.

Kaynakça